Skip Navigation Links

 

Hans Memling, Zegenende Christus. (Foto: Sotheby's)

 

Een tot nog toe onbekend paneel van Hans Memling (ca. 1435-1494) werd onlangs in een particuliere verzameling aan de Oostkust van de Verenigde Staten ontdekt en door ondergetekende begin november 2012 ter plaatse onderzocht. Deze spectaculaire vondst zou eind januari 2013 door Sotheby's in New York geveild worden.

 

Het nieuw ontdekte paneel bestaat uit een eikenhouten plank en meet 34,5 x 26,3 cm. Het schilderij stelt de Zegenende Christus voor. Deze iconografie past enerzijds in de traditie van de Christusportretten van Jan van Eyck (ca. 1385/90-1441) en is anderzijds duidelijk gebaseerd op de figuur van Christus als Salvator Mundi in het centrum van de Bracque-Triptiek (ca. 1452; Parijs, Musée du Louvre), een schilderij afkomstig uit de werkplaats van Rogier van der Weyden (1399/1400-1464).

 

Hans Memling vervaardigde verschillende werken met het thema van de Zegenende Christus, een variatie op de iconografie van de Salvator Mundi. Een Zegenende Christus van Memling bevindt zich in het Museum of Fine Arts in Boston en is op de originele lijst 1481 gedateerd. Een andere, iets vroegere versie, maakt deel uit van de collectie van het Norton Simon Museum in Pasadena (Californië). De afmetingen van deze twee panelen wijken slechts in minieme mate af van het herontdekte schilderij. Dit wijst op het gebruik van een modeltekening die Memling toeliet om meerdere varianten te produceren.

 

In tegenstelling tot de twee schilderijen uit Boston en Pasadena, waarin Memling het gelaat van Christus voor een neutrale (ooit gekleurde) achtergrond plaatste, wordt de figuur van de Salvator Mundi in de herontdekte versie voor een gouden achtergrond getoond. Goud is een symbool voor de goddelijke hemelsfeer en wordt in het werk door donkere wolken begrensd, die op een zeer kenmerkende manier werden geschilderd.

 

Memling combineerde herhaaldelijk een gouden achtergrond met karakteristieke donkergrijze wolken. Deze combinatie vindt men voor het eerst terug op de triptiek met het Laatste Oordeel (ca. 1469-1473, Gdansk, Muzeum Narodowe), met wolken die kennelijk ook geïnspireerd zijn op Rogier van der Weydens roodgrijze wolken in zijn Polyptiek van het Laatste Oordeel (Beaune, Hôtel-Dieu). Tussen 1475 en 1495 vindt men deze combinatie ook terug in een reeks schilderijen die aan het herontdekte paneel gerelateerd zijn. Het gaat in eerste instantie om twee kleine fragmenten van engelen die rond 1475 zijn geschilderd en deel uitmaakten van een verloren triptiek (Parijs, Musée du Louvre; Wallace Collection, Londen). Dezelfde combinatie vindt men terug op een voorstelling van de zegenende Christus ten voeten uit die een onderdeel is van de kleine Polyptiek (1485, Straatsburg, Musée des Beaux-Arts) die in opdracht werd gegeven door een lid van de familie Lioani uit Bologna, en op de drie monumentale panelen van het Najera-Altaarstuk in het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen (ca. 1485/90).

 

De schildertechnische raakvlakken tussen het nieuw ontdekte paneel en de vermelde stukken (in het bijzonder de panelen uit de collectie van het KMSKA) zijn legio. Ook de ondertekening in krijt, die door infraroodreflectografie zichtbaar werd gemaakt, vertoont de typerende kenmerken van Memlings vrije tekenstijl. De toeschrijving aan de Brugse meester lijkt vanuit dit oogpunt onbetwistbaar. Dendrochronologisch onderzoek wijst uit dat het paneel waarschijnlijk pas vanaf 1480 werd beschilderd. Vanuit stilistisch en schildertechnisch oogpunt lijkt het iets later ontstaan te zijn dan de versie in Boston. Een datering rond het midden van de jaren 1480 is, rekening houdend met de chronologie van Memlings oeuvre, het meest plausibel.

 

De herontdekking van de Zegenende Christus is een spectaculaire toevoeging aan het oeuvre van Hans Memling. Het is kortom een belangrijke aanwinst voor de schilderkunst van de Vlaamse primitieven. Het schilderij is afkomstig uit een Italiaanse verzameling en werd in 1859 in Parijs als werk van "J. Memling" geveild. Sindsdien bevond het schilderij zich in het bezit van de erfgenamen van de koper, die in Amerika zijn beland. Het schilderij werd tot nu toe door kunsthistorici over het hoofd gezien.

 

Till-Holger Borchert (Conservator Groeningemuseum Brugge)

 

(Nieuwsbericht 21 december 2012)

Onze website maakt gebruik van cookies om uw taalkeuze te registreren, de vlotte werking van onze website te garanderen en om anonieme statistieken bij te houden via Google Analytics.